SUSUZLUĞA ÇÖZÜM ARAYIŞLARI
YAĞMUR BOMBASI VE SONRASI

Prof. Dr. Tolga YARMAN
Kimya Mühendisliği


Anadolu Bilim ve Teknoloji Stratejileri Araştırma Enstitüsü

BİLTES
Sayı 138 Ağustos 1990




Yağmur bombası; İstanbul’un susuzluğuna çare ararken, ümitle tutunmak istediğimiz bir “can simidi” niteliğinde çıktı ortaya... Yalova’dan su getirmek gibi... Deniz suyundan, bir biçimde yararlanmak gibi...

Istanbul, iyice susuz kaldığı için; hızla, “gerçekçi” tekniklere, çözümlere yoğunlaşmak gerekiyordu. Konuyla ilgili olabilecek herkes, birşeyler düşünmeye, üretmeye girişmişti.

“Deniz Suyu”ndan, “Doğrudan” yararlanma

Bu satırların yazarı da Kimya Mühendisleri Odası (KMO) Dergisi’nin Haziran sayısında, deniz suyundan “doğrudan” yararlanmayı; birçok aşamalı bir “çözüm demeti” olarak, dikkate getirdiydi.

Buna göre, bir defa, Karadeniz’den Terkos’a, keza tabii, öteki baraj göllerine, deniz suyu, makul ölçülerde alınabilirdi.

Böyle bir çözümle yılda yuvarlak 100 milyon m , yani İstanbul’un su ihtiyacının beşte biri kadar su, “şıp” diye sağlanabilirdi. Deniz suyu, ayrıca “doğrudan”, ihtiyaç gidermeye sevkolunabilirdi.

Önerimiz geçtiğimiz Nisan başında basında yer aldıydı. Bu öneriyi, o arada, KMO İstanbul Şubesi’nin 15 Nisan’da Yapı Endüstri Merkezi’nde gerçekleştirdiği - Başkanlığını üstlenmekten onur duyduğumuz- “İstanbul’un Su Sorunu” temalı Panel’de, başta –Panelist-İSKİ Genel Müdürü olmak üzere, teknik arkadaşların ve ilgililerin dikkatine getirme şansını bulduyduk.

Bu önerimizin, şimdi hayata, çok yönlü olarak geçme aşamasına geldiğini, doğrusu “gururla”, izlemekteyiz.

Terkos’a Karadeniz’den, olabildiğince su alınabildikten başka; Darlık Barajı’na da Karadeniz’den su almak üzere, çok yeni olarak, çalışmalara başlandı. Bunun gibi, Küçükçekmece ve Büyükçekmece Gölleri’ne de Marmara’dan su alınmak üzere, çalışmalara girişildi.

Önerimizin başka boyutları da vardı. Çıkış noktamız, kullandığımız suyun önemli bir bölümünün “tatlılık” niteliği gerektirmesiydi. O halde deniz suyunu; ileride sıkıştıkça, “kaba” ihtiyaçlarımız için, pekala kullanabilecektik... Tuvalet rezervuarlarında tutmak için... Etraf temizlemek için... O arada hatta yıkanmak için... Olağan mikrobiyolojik arıtmadan geçirilmek koşuluyla... Pekala deniz suyunu “doğrudan” kullanabilirdik...

Bu fikrimizin de şimdi “tezgahta” bulunduğunu, memnunlukla kaydetmek isteriz.


*

Birçok çözüm sınanırken... O arada yaratıcı, değişik, göz önünde duruyor olsa da hatra gelmemiş çözümler aranırken... İşte, yağmur bombasının da üzerinde durulmaya başlandı.






Yağmur Bombası

Fikir kolay ve eski... bulutu, örneğin AgI (Gümüş İyodür) ile, tohumluyorsunuz. AgI kristalleri dolayında yoğuşma oluyor... Yağmur yağıyor...

Anafikir gerçekten çok basit...

Şu var ki, hangi bulut tohumlama sonucu sağılabilir ? Tohumlama, teknik olarak “iyi” nasıl yapılabilir? Yerden tohumlama mümkün değil midir? Bulutun tam neresi tohumlanmalıdır? Tohumlamadan sonra “yağış kinetiği” nasıl çalışır? Yağış, kısaca, tohumlamadan ne kadar sonra olur? Yağış etkince nasıl kontrol edilebilir? Yağış istenen yere yağmaz, istenmeyen yere yağarsa ne olur?

Bu sorular ve benzerlerine cevap bulmak... Yağmur verecek bulutları izleme, duyarlı şekilde tohumlama becerisini geliştirerek... Verimli yağmur yağdırma ehliyetini kazanmak, yaklaşımın özünü oluşturuyor.

Yetkililer, yağmur bombasıyla yağdırılacak yağmurun, tüm yağışların % 10’unu bulabileceğini ümidediyorlar... Yani yılda 25-50 milyon m...

Maliyet, makul gibi görünüyor... Yağış sezonu için, iki bahar arası, yuvarlak $600 bin... 2 milyar TL kadar.

Meteorolog dostlarsa, bir ölçüde, “çekimser”... “Tohumlama, yerden de yapılabilirdi”, diyenler var... “50 milyon m’lük hedefin çok altında kalınır”, diyenler var. “Bizim baraj göllerine su, yalnız civardan değil, epey uzaktan geliyor; bomba ile yalnızca göller civarına yağış sağlanır; bu konuda yeterli inceleme yapılmadı,” diyenler var...

Bu sorulara cevabı; ince ince ortaya koyulmuş olunacak, çalışmalar da verebilirdi... İleride, her halde, zaman da verecek...

Bomba, Acaba En İyi Çözüm mü?

Bu satırların yazarının “önerdiği çözümle”, bir büyük inşaat kuruluşu Darlık Barajı’na, Karadeniz Sahilinden, civardaki tatlı su kaynaklarını da devreye katarak, su almak üzere İSKİ’den görev yüklenmiş olarak, kazmayı toprağa şu günlerde vuruyor. Darlık’a bu yolla yılda, yuvarlak 70-75 milyon m suyun, alınabileceği hesapediliyor. Yatırım tutarı 1990 fiyatları itibariyle, 16 milyar lira... Böyle bir yatırım; sürekli olmak gerekecek yağmur bombasına ilişkin yatırımı, ilk bakışta 2-3 yılda rahatlıkla geçebilecek gibi görünüyor!..
* Her yolu denemek iyi de... Olaylara, mühendisliğin ve bilimin gerektirdiği ölçülerde eğilmek koşuluyla...



TEŞEKKÜR
Sözün yazıya, yazının okunurluğa kavuşturulmasında emekleri geçen Sevgili Ayşegül Sevinç’e, Sevgili Ayça Yılmaz ve Sevgili Ayşe Coşkun’a, keza dizgiyi gerçekleştiren emekçi dostlara, teşekkür ediyorum.

T.Y.